Με τον Νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης η Κυβέρνηση μετατρέπει την τοπική έκφραση

σε μια απλή δημόσια υπηρεσία του επιτελικού κράτους. Ολοκληρώνει το έργο της «κυβερνησιμότητας» και της πλήρους απαξίωσης του θεσμού, αναθέτοντας ουσιαστικά σε μονοπρόσωπες διοικήσεις, με λευκές επιταγές πενταετίας, τον σχεδιασμό, τη διαμόρφωση και την εξέλιξη των τοπικών κοινοτήτων, καθώς και του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο οι πολίτες αναγκάζονται να ζήσουν.

Επιπλέον, ενισχύει τη διαφθορά και τις υπόγειες συναλλαγές μέσω της διεύρυνσης των απευθείας αναθέσεων και των δράσεων που υλοποιούνται χωρίς καν να τελούν σε γνώση του Δημοτικού Συμβουλίου. Παράλληλα, αφαιρεί κάθε περιβαλλοντικό στοιχείο από τον Στρατηγικό Σχεδιασμό, ο οποίος πλέον αποτιμάται αποκλειστικά με τυπικούς και οικονομικούς δείκτες.

1. Συγκέντρωση εξουσίας στον Δήμαρχο: Λευκή επιταγή πενταετίας χωρίς συναίνεση

Ο νέος Κώδικας θεσπίζει την εκλογή του Δημάρχου από τον πρώτο γύρο, καταργώντας τη διαδικασία του δεύτερου γύρου (μπαλοτάζ) που εξασφάλιζε μια υποτυπώδη, ευρύτερη συναίνεση και συγκλίσεις μεταξύ των πολιτικών χώρων. Στο σημερινό κατακερματισμένο τοπίο των πολλών συνδυασμών, ένας υποψήφιος μπορεί πλέον να αναδειχθεί Δήμαρχος ακόμη και με ποσοστό κάτω του 20% των εγκύρων ψήφων, χωρίς να υποχρεούται σε επαναληπτική ψηφοφορία με τον δεύτερο πιο δημοφιλή υποψήφιο, ακόμη κι αν τους χωρίζει ελάχιστος αριθμός ψήφων.

Ταυτόχρονα, ο εκλεγμένος Δήμαρχος αποκτά αυτόματη πλειοψηφία 3/5 στο Δημοτικό Συμβούλιο, ανεξάρτητα από το πραγματικό ποσοστό του στην κάλπη. Η ίδια η σύνθεση του Συμβουλίου διαστρεβλώνεται: ανάλογα με το μέγεθός του, 1 έως 3 δημοτικοί σύμβουλοι εκλέγονται πλέον «άνευ σταυρού» — δηλαδή διορίζονται απευθείας από τον επικεφαλής του συνδυασμού. Έτσι, το κατεξοχήν αντιπροσωπευτικό όργανο του Δήμου στελεχώνεται με μια στενά επιτελική λογική.

Η Δημοτική Επιτροπή —ο πραγματικός κόμβος εξουσίας— συγκροτείται με κριτήρια που ορίζει ο Δήμαρχος, έχοντας τους Αντιδημάρχους ως άμεσους εντολοδόχους του. Κρίσιμες αρμοδιότητες μετατοπίζονται από το Δημοτικό Συμβούλιο προς τη Δημοτική Επιτροπή και τον Δήμαρχο ατομικά. Παράλληλα, μειώνονται τα στάδια υποβολής εναλλακτικών προτάσεων, ενώ ορίζεται ρητά ότι κατά τη διαδικασία διαμόρφωσης του προϋπολογισμού δεν λαμβάνεται απόφαση από τη δημοτική επιτροπή. Ειδικά για τον προϋπολογισμό, οποιαδήποτε εναλλακτική πρόταση απαιτεί την έγκριση των υπηρεσιών και την αυξημένη συνυπογραφή του 40% των δημοτικών συμβούλων. Καταργείται έτσι ο δημόσιος διάλογος και η συλλογική επεξεργασία που εξασφάλιζε διορθωτικές παρεμβάσεις. Ο Προϋπολογισμός αποκτά έναν τυπικό, γραφειοκρατικό χαρακτήρα, αφού οι αρνητικές ψήφοι ουσιαστικά εκμηδενίζονται.

Η Δημοκρατία και η Αποκέντρωση σταματούν στο επίπεδο του Δημάρχου, ο οποίος συνομιλεί πλέον μόνο με την κεντρική Κυβέρνηση και τους εργολάβους.

2. Κατάργηση του Τεχνικού Προγράμματος και αποκοπή της διαβούλευσης

Από τα πλέον σοβαρά πλήγματα είναι η κατάργηση του αυτοτελούς Τεχνικού Προγράμματος και η ενσωμάτωσή του στον προϋπολογισμό υπό το πρόσχημα της «απλούστευσης». Το Τεχνικό Πρόγραμμα δεν ήταν διοικητικό βάρος· ήταν το εργαλείο μέσω του οποίου ο δημότης γνώριζε εκ των προτέρων, ονομαστικά και με σαφές χρονοδιάγραμμα, ποια έργα προγραμματίζονται στη γειτονιά του. Η κατάργησή του αφαιρεί ένα βασικό πυλώνα λογοδοσίας.

Παράλληλα, το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα του Δήμου —το θεμελιώδες πενταετές κείμενο στρατηγικού σχεδιασμού— εκπονείται πλέον χωρίς καμία θεσμοθετημένη διαβούλευση με την τοπική κοινωνία. Δεν προβλέπεται καμία υποχρεωτική δημόσια διαβούλευση του Σχεδίου Δράσης με Επιτροπές Γειτονιάς, συλλόγους, περιβαλλοντικές οργανώσεις ή συλλογικότητες πολιτών. Το Σχέδιο Δράσης μετατρέπεται σε ένα εσωτερικό διοικητικό έγγραφο της Δημοτικής Αρχής, το οποίο συντάσσει, εγκρίνει και αναμορφώνει η ίδια, χωρίς καμία περιβαλλοντική αιρεσιμότητα ή αναφορά σε περιβαλλοντικό ισοζύγιο.

3. Η μεγάλη απουσία: Το περιβάλλον εκτός στρατηγικής προτεραιότητας

Στους 23 «άξονες» του νέου Κώδικα δεν περιλαμβάνεται ούτε ένας που να αφορά συστηματικά την περιβαλλοντική πολιτική, την κλιματική προσαρμογή ή την προστασία της βιοποικιλότητας. Στις «8 υποχρεωτικές κανονιστικές δέσμες» (Καθαριότητας, Κοινοχρήστων Χώρων, Κοιμητηρίων κ.λπ.) δεν υπάρχει προβλεπόμενος Κανονισμός Πρασίνου, Κανονισμός Κλιματικής Προσαρμογής ή Κανονισμός Διαχείρισης Αστικού Περιβάλλοντος.

Οι δείκτες παρακολούθησης που θεσπίζονται είναι αποκλειστικά οικονομικοί (Αυτονομία Εσόδων, Εκτέλεση Προϋπολογισμού, Λειτουργικά Κόστη κ.λπ.). Απουσιάζει πλήρως οποιοσδήποτε δείκτης για την ποιότητα του αέρα, την κάλυψη πρασίνου ανά κάτοικο, τη διαθεσιμότητα δημόσιου χώρου και την κοινωνική συνοχή. Η «αποδοτικότητα» μετράται μόνο με όρους λογιστηρίου — η ποιότητα ζωής και η αειφορία αγνοούνται επιδεικτικά.

4. Η συμμετοχή των πολιτών ως επικοινωνιακό τέχνασμα

Το μοναδικό συμμετοχικό εργαλείο που εισάγεται είναι το «συμβουλευτικό δημοτικό δημοψήφισμα με ηλεκτρονικές διαδικασίες». Καταργείται η λαϊκή πρωτοβουλία για την πρόκληση τοπικού δημοψηφίσματος μέσω συλλογής υπογραφών, και η διεξαγωγή του επαφίεται αποκλειστικά στην πλειοψηφία του Δημοτικού Συμβουλίου. Με δεδομένη την αυτόματη πλειοψηφία των 3/5, το δημοψήφισμα θα συγκαλείται μόνο όταν το επιθυμεί η εκάστοτε Δημοτική Αρχή — δηλαδή ποτέ ενάντια στις επιλογές της. Καταργείται έτσι ένας ζωντανός θεσμός που είχε ψηφιστεί το 2018 και μπήκε «στο ψυγείο» από την κυβέρνηση το 2019. Η εμπειρία από τον αγώνα για τη διεξαγωγή τοπικού δημοψηφίσματος για το Μητροπολιτικό Πάρκο στη ΔΕΘ, το οποίο απορρίφθηκε για δήθεν τυπικούς λόγους από τη διοίκηση του Δήμου Θεσσαλονίκης, αποδεικνύει ότι οι ίδιες αντιδημοκρατικές πρακτικές κυριαρχούν σε κεντρικό και τοπικό επίπεδο.

Παράλληλα, αποδυναμώνεται πλήρως η δυνατότητα προσφυγών και ενστάσεων των πολιτών, καθώς αυτές εξετάζονται πλέον από τα ίδια όργανα που λαμβάνουν τις αμφισβητούμενες αποφάσεις, χωρίς ανεξάρτητο κοινωνικό έλεγχο.

5. Συγκεντρωτισμός εσόδων και απώλεια οικονομικής αυτοτέλειας

Η δημιουργία του «Ολοκληρωμένου Πληροφοριακού Συστήματος Κεντρικών Ηλεκτρονικών Πληρωμών» μεταφέρει τη διαχείριση των δημοτικών εσόδων σε μια ενιαία κεντρική πλατφόρμα, ενώ ένας νέος κεντρικός Φορέας αναλαμβάνει την είσπραξη οφειλών με παρακράτηση προμήθειας. Η τοπική δημοσιονομική αυτονομία γίνεται γράμμα κενό, καθώς οι Δήμοι εξαρτώνται από τις κεντρικές υποδομές για να εισπράξουν τα δικά τους τέλη, τα οποία θα διατίθενται όλο και περισσότερο οριζόντια με υπουργικές αποφάσεις. Ακόμα χειρότερα, οι αναπτυξιακές χρηματοδοτήσεις δεν περνούν πλέον καν από την έγκριση του Δημοτικού Συμβουλίου.

6. Ο Δημόσιος Χώρος μετατρέπεται σε επενδυτική ευκαιρία

Με τον Νέο Κώδικα αλλάζει ριζικά η έννοια του δημόσιου χώρου. Από δικαίωμα στην ποιότητα ζωής των πολιτών, μετατρέπεται σε πηγή εσόδων και πεδίο εργολαβικού κέρδους. Πεζοδρόμια, πλατείες, άλση και δημόσιες εκτάσεις παραχωρούνται σε ιδιώτες προς εκμετάλλευση με απλές αποφάσεις Δημάρχου. Η επέκταση των ανταποδοτικών τελών καθιστά τη χρήση των κοινόχρηστων χώρων προνόμιο μόνο για όσους έχουν την οικονομική δυνατότητα να πληρώσουν.

7. Η συνταγματική επιταγή για τις τοπικές υποθέσεις καταστρατηγείται

Ο Νέος Κώδικας επισφραγίζει μια σειρά νόμων που αφαιρούν τη διαχείριση των τοπικών υποθέσεων από τις κοινωνίες. Τοπικά πολεοδομικά σχέδια, χωροταξικές ρυθμίσεις, χρήσεις γης, εγκαταστάσεις ΑΠΕ, διευθετήσεις ρεμάτων και στρατηγικές επενδύσεις μεγάλης κλίμακας που αλλοιώνουν τη φυσιογνωμία ενός τόπου, θα υλοποιούνται χωρίς να απαιτείται καν η γνώμη των τοπικών κοινοτήτων ή των δημοτικών συμβουλίων.

Ως Δίκτυο Πράσινων Αυτοδιοικητικών διεκδικούμε:

• Επαναφορά της απλής αναλογικής και ανάδειξη του Δημάρχου και του Περιφερειάρχη μέσα από το Δημοτικό και το Περιφερειακό Συμβούλιο, ώστε η κυβερνησιμότητα να προκύπτει μέσα από τη δημοκρατική σύνθεση.
• Κατάργηση του διορισμού συμβούλων «άνευ σταυρού» — κάθε σύμβουλος πρέπει να αντλεί τη νομιμοποίησή του αποκλειστικά από την ψήφο των πολιτών.
• Διατήρηση των αρμοδιοτήτων στο σώμα του Δημοτικού και του Περιφερειακού Συμβουλίου και όχι στη Δημοτική ή την Περιφερειακή Επιτροπή ή τον Δήμαρχο και τον Περιφερειάρχη ατομικά. Επαναφορά της συλλογικής επεξεργασίας του προϋπολογισμού μετά από ουσιαστική δημόσια διαβούλευση.
• Επαναφορά των Συμβουλίων των Κοινοτήτων ανεξαρτήτως πληθυσμού, με παράλληλη θεσμοθέτηση αυτόνομου, ευέλικτου προϋπολογισμού για την άμεση υλοποίηση έργων και δράσεων που αφορούν επείγοντα ζητήματα καθημερινότητας σύμφωνα με την αρχή της εγγύτητας.
• Ενσωμάτωση του Στρατηγικού Περιβαλλοντικού Σχεδιασμού στο υποχρεωτικό περιεχόμενο κάθε Προϋπολογισμού, με συγκεκριμένους, μετρήσιμους δείκτες για το περιβαλλοντικό ισοζύγιο, το αστικό πράσινο, τη βιώσιμη κινητικότητα (πεζόδρομοι, ποδηλατόδρομοι, δημοτική συγκοινωνία) και την κλιματική προσαρμογή.
• Θέσπιση υποχρεωτικού Κανονισμού Πρασίνου, Κανονισμού Διαχείρισης Αστικού Περιβάλλοντος και Σχεδίου Κλιματικής Προσαρμογής ως βασικών κανονιστικών δεσμεύσεων κάθε Δήμου, με αυστηροποίηση των κανόνων για την κοπή δέντρων και την προστασία της πανίδας.
• Αναμόρφωση του ΝΟΚ και του Χωροταξικού Πλαισίου, με απόδοση αποκλειστικής αρμοδιότητας στα Δημοτικά Συμβούλια για τον καθορισμό των όρων δόμησης και την προστασία του δημόσιου χώρου με αυξημένες πλειοψηφίες.
• Διατήρηση του Τεχνικού Προγράμματος ως αυτοτελούς, δημόσιου εγγράφου με ονομαστική αναφορά έργων, προϋπολογισμού και χρονοδιαγράμματος ανά κοινότητα.
• Υποχρεωτική δημόσια διαβούλευση κάθε Επιχειρησιακού Προγράμματος με ονομαστική πρόσκληση φορέων, συλλόγων και περιβαλλοντικών οργανώσεων.
• Επαναφορά του θεσμού της Δημοτικής Επιτροπής Διαβούλευσης με ουσιαστικό, αποφασιστικό χαρακτήρα.
• Κατοχύρωση του Τοπικού Δημοψηφίσματος ως δικαιώματος των πολιτών, με δυνατότητα διενέργειας μέσω συλλογής υπογραφών από ένα ποσοστό του εκλογικού σώματος.
• Θέσπιση πολλαπλών δεικτών βιωσιμότητας και ποιότητας ζωής στο σύστημα ετήσιας αξιολόγησης του Υπουργείου Εσωτερικών, αντί για στείρους οικονομικούς και τυπικούς δείκτες.
• Διασφάλιση της οικονομικής αυτοτέλειας των ΟΤΑ, με την είσπραξη των δημοτικών εσόδων από τον ίδιο τον Δήμο μέσω ενός συμβατού κεντρικού πληροφοριακού συστήματος, χωρίς την απορρόφησή τους από κεντρικούς κρατικούς φορείς.
• Ρητή αντίθεση στη θέσπιση πρόσθετων οριζόντιων φόρων, όπως το Τέλος Τοπικής Ανάπτυξης (ΤΤΑ) —το οποίο συνιστά έναν νέο, άδικο "δημοτικό ΕΝΦΙΑ"— και το Τέλος Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΤΠΑ), που επιβαρύνουν δυσανάλογα τους πολίτες αντί να φορολογούν την κερδοσκοπία και τη ρύπανση
• Υποχρεωτική συγκρότηση Θεσμοθετημένων Επιτροπών Πολιτών και Διαπαραταξιακών Επιτροπών στο Δημοτικό Συμβούλιο για κάθε κοινωνική και περιβαλλοντική δομή, με δικαίωμα διαμόρφωσης κριτηρίων και παροχών.
• Θεσμοθέτηση της υποχρεωτικής συμμετοχής τοπικών φορέων, συλλογικοτήτων, της κοινωνίας των πολιτών και των τοπικών παραγωγικών δυνάμεων (stakeholders) στη διακυβέρνηση των Αναπτυξιακών Οργανισμών, ώστε ο σχεδιασμός της τοπικής ανάπτυξης να μην αποτελεί πεδίο κλειστών συμφωνιώναλλά προϊόν συλλογικής συνδιαμόρφωσης
• Πολιτική Ανοιχτών Δεδομένων: Δημιουργία ειδικού ψηφιακού αποθετηρίου σε κάθε Δήμο και Περιφέρεια. Κάθε έγγραφο, μελέτη, μεταδεδομένο ή δήλωση σε κεντρικά μητρώα πρέπει να είναι μηχαναγνώσιμο, ανιχνεύσιμο και πλήρως προσβάσιμο σε όλους τους πολίτες.

Η Τοπική Αυτοδιοίκηση δεν είναι παράρτημα του επιτελικού κράτους, ούτε εκτελεστικός βραχίονας κεντρικών πολιτικών και τοποτηρητής εργολαβικών συμφερόντων. Είναι ο πιο κοντινός στον πολίτη θεσμός εκπροσώπησης, ο τόπος όπου διαμορφώνεται η καθημερινότητα και η ποιότητα ζωής μας. Καλούμε την Κυβέρνηση να αναμορφώσει ριζικά το νομοσχέδιο πριν αυτό φτάσει στη Βουλή, θέτοντας την περιβαλλοντική προστασία, την κλιματική ανθεκτικότητα και τη δημοκρατική συμμετοχή στα θεμέλια και όχι στην επιφάνεια του νέου Κώδικα.